Jednym z ważniejszych tematów gramatycznych, który odróżnia znajomość polskiego na poziomie B1 od poziomu B2 jest odmiana liczebników. Jednocześnie tak się składa, że właśnie liczebniki są najtrudniejszymi częściami mowy w języku polskim.

Kiedy na uniwersytecie miałam rok zajęć z gramatyki opisowej języka polskiego, to przez jeden semestr uczyliśmy się rzeczowników, czasowników, przymiotników, przysłówków, spójników i partykuł – i cały jeden semestr tylko liczebników!

Wydawać by się mogło: a co tu takiego? Ile może być problemów z liczbami? Spójrzmy na początek tylko na formy liczebników pochodzących od liczb 2, 3, 4.

Zacznijmy od tego, że w liczebnikach będziemy mieli na starcie kilka różnych grup do omówienia: grupa męskoosobowa i niemęskoosobowa, a w tej drugiej będą grupy: słów rodzaju żeńskiego, męskiego (niemęskoosobowe), nijakiego i oddzielnie słowa, wymagające liczebników zbiorowych. W każdej z tych grup liczebniki będą miały swoją końcówkę i będą się odmieniały przez przypadki, zachowując się jak przymiotniki. Ale po kolei. Dzisiaj omówimy sobie liczebniki, pochodzące od liczby 2.

W rodzaju żeńskim ten liczebnik ma formę „dwie”. Oto jego odmiana przez przypadki:

Mianownik (kto? co?): dwie
Dopełniacz (kogo? czego?): dwóch / dwu
Celownik (komu? czemu?): dwóm / dwu
Biernik (kogo? co?): dwie
Narzędnik (z kim? z czym?): dwiema / dwoma
Miejscownik (o kim? o czym?): dwóch / dwu

Jeśli chodzi o formy czasownika „być”, to liczebnik ten łączy się w czasie teraźniejszym wyłącznie z formą „są”, w czasie przeszłym – z „były”, a w czasie przyszłym – z „będą”.

I tak, powiemy na przykład:

W naszej klasie są dwie dziewczyny o imieniu Kasia.
Gdzie wczoraj były twóje córeczki?
Od marca będą tu stały dwie nowe sofy.
Kiedyś Ania i Magda były dwiema najlepszymi uczennicami w szkole.
Niestety nie mam tych dwóch książek, o których mówiłeś.
Kupiłam już prezenty swoim dwóm ciociom.

W rodzaju męskim nieżywotnym i nijakim ten liczebnik ma formę „dwa”. Oto jego odmiana przez przypadki:

Mianownik (kto? co?): dwa
Dopełniacz (kogo? czego?): dwóch / dwu
Celownik (komu? czemu?): dwóm / dwu
Biernik (kogo? co?): dwa
Narzędnik (z kim? z czym?): dwoma / dwu
Miejscownik (o kim? o czym?): dwóch / dwu

I tak, powiemy na przykład:

To są dwa najpiękniejsze stoły w naszej kolekcji.
Obydwa moje pociągi były mocno spóźnione.
Zgodnie z prognozą najbliższe dni będą bardzo słoneczne.
Widziałam wczoraj bardzo elegancką panią z dwoma dalmatyńczykami.
Dzięki twoim dwóm pomysłom udało nam się kończyć projekt na czas.
Musimy porozmawiać o tych dwóch przypadkach, zanim będzie za późno.

W rodzaju męskim męskoosobowym cyfra 2 będzie miała aż dwie możliwe formy: „dwaj” i „dwóch”.

Jaka jest między nimi różnica? Różnica jest tylko w strukturze gramatycznej, której wymagają obydwa słówka (o tym za chwilkę), ale semantycznie nie ma między nimi różnicy. Możemy równie dobrze powiedzieć

Tu siedzi dwóch chłopców.
oraz
Tu siedzą dwaj chłopcy.

Zacznijmy od formy „dwaj”. Oto jej odmiana przez przypadki:

Mianownik (kto? co?): dwa
Dopełniacz (kogo? czego?): dwóch / dwu
Celownik (komu? czemu?): dwóm / dwu
Biernik (kogo? co?): dwóch / dwu
Narzędnik (z kim? z czym?): dwoma / dwu
Miejscownik (o kim? o czym?): dwóch / dwu

Jeśli chodzi o formy czasownika „być”, to liczebnik ten łączy się w czasie teraźniejszym wyłącznie z formą „są”, w czasie przeszłym – z „byli”, a w czasie przyszłym – z „będą”.

I tak, powiemy na przykład:

Marek i Tomek to są moi dwaj najlepsi przyjaciele.
Ci dwaj mężczyźni byli wczoraj na przyjęciu w ambasadzie.
Co twoi dwaj synowie będą robić po ukończeniu uniwersytetu?
Rozmawiałam wczoraj z dwoma synami pana Kowalskiego.
Dzięki tym dwóm strażakom pani syn został uratowany.
Nie znam naszych dwóch nowych współpracowników.

A teraz forma „dwóch”. Oto jej odmiana przez przypadki:

Mianownik (kto? co?): dwa
Dopełniacz (kogo? czego?): dwóch / dwu
Celownik (komu? czemu?): dwóm / dwu
Biernik (kogo? co?): dwóch / dwu
Narzędnik (z kim? z czym?): dwoma / dwu
Miejscownik (o kim? o czym?): dwóch / dwu

Jak widzicie, oprócz mianownika nie ma tu żadnej różnicy między formami „dwaj” i „dwóch”. Jak już mówiłam, semantycznie również nie ma między nimi różnicy. Jest natomiast różnica w strukturze gramatycznej. Jeżeli forma „dwaj” pełni funkcję podmiotu, to rzeczownik po niej ma formę mianownika: dwaj chłopcy, dwaj mężczyźni, dwaj nauczyciele itp. Natomiast jeśli funkcję podmiotu pełni forma „dwóch”, to rzeczownik po niej ma formę DOPEŁNIACZA: dwóch chłopców, dwóch mężczyzn, dwóch nauczycieli itp.

Poza tym zwróćcie uwagę na to, że jeśli chodzi o formy czasownika „być”, to jak już pisałam, liczebnik „dwaj” łączy się z formami „są”, „byli” i „będą”. Natomiast liczebnik „dwóch” łączy się w czasie teraźniejszym z formą „jest”, w czasie przeszłym – z formą „było”, a w czasie przyszłym – z formą „będzie”.

I tak, powiemy na przykład:

Wczoraj w naszej restauracji było dwóch znanych komików.
W naszej klasie jest dwóch uczniów zainteresowanych tym konkursem.
Jutro w naszym biurze będzie dwóch nowych współpracowników.
Dziennikarz przeprowadził wywiad z dwoma znanymi politykami.
Czy możemy porozmawiać o tych dwóch kandydatach, których odrzuciliście?

Na koniec został nam liczebnik zbiorowy „dwoje”.

Czym w ogóle są liczebniki zbiorowe? Liczebniki te określają liczbę osób różnej płci, istot młodych, przedmiotów w liczbie mnogiej (plurale tantum) oraz par (oczka, uszy). Najczęstsze słowa używane z tymi liczebnikami to: dzieci, niemowlęta, drzwi, oczy, uszy.

Niezależnie od tego, że w języku potocznym często usłyszycie, jak Polacy używają formy „dwójka dzieci”, nie jest to poprawne gramatycznie. Słowo „dzieci” powinno być zawsze używane z liczebnikami zbiorowymi (dwoje, troje, czworo, pięcioro itp.).

Pragnę zwrócić uwagę również na sformułowanie, że liczebniki te określają liczbę osób różnej płci. Co z tego konkretnie wynika? Porównajcie dwa wyrażenia:

Przy stole siedziało dwóch studentów.
Przy stole siedziało dwoje studentów.

Obie formy są absolutnie poprawne. Ale w pierwszym zdaniu ewidentnie mówimy o studentach płci męskiej, po liczebnik „dwóch” odnosi się do for męskoosobowych, tymczasem w drugim zdaniu mówimy o mężczyźnie i kobiecie – wskazuje na to liczebnik zbiorowy „dwoje”.

Zwróćcie też uwagę na to, że po liczebnikach zbiorowych rzeczownik ZAWSZE stoi w dopełniaczu.

Teraz spójrzmy na odmianę liczebnika „dwoje” przez przypadki:

Mianownik (kto? co?): dwoje
Dopełniacz (kogo? czego?): dwojga
Celownik (komu? czemu?): dwojgu
Biernik (kogo? co?): dwoje
Narzędnik (z kim? z czym?): dwojgiem
Miejscownik (o kim? o czym?): dwojgu

Jeśli chodzi o formy czasownika „być”, to liczebnik ten łączy się w czasie teraźniejszym wyłącznie z formą „jest”, w czasie przeszłym – z „było”, a w czasie przyszłym – z „będzie”.

I tak, powiemy na przykład:

W naszej klasie jest dwoje dzieci z bardzo podobnymi zainteresowaniami.
Wczoraj w tym programie było dwoje studentów, którzy próbowali wygrać główną nagrodę.
Kiedy skończymy remont, tu będzie dwoje drzwi, i od razu będzie cieplej.
Wczoraj rozmawiałam z dwojgiem ludzi, którzy chcieli ode mnie wynająć mieszkanie.

A teraz, zebrawszy te wszystkie zasady, oczywiście przechodzimy do praktyki!

ĆWICZENIE 1

ĆWICZENIE 2